جمعه , ۳ آذر ۱۳۹۶
خانه / حضرت علامه حسن زاده آملی / حکایات،کلمات،نکات / تعیین وقت نماز توسط پیامبر(ص) و استنباط تانژانت

تعیین وقت نماز توسط پیامبر(ص) و استنباط تانژانت

ابوالوفای بوزجانی 

امّا آنکه گفته‏ایم عمل رسول اللّه در بناى دیوار، براى تعیین اوقات ظهرین از روى سایه آن دیوار، ابو الوفاء را به استنباط شکل ظلّى رهنمون شده است، در بیان آن گوییم:

علم مثلثات متداول امروز مبتنى بر جیب و ظلّ است. جیب را سینوس SINUS و ظلّ را تانژانت ‏Tanqente گویند که اساس آن از علماى اسلام است، یعنى جیب و ظلّ را اینان اختراع کرده‏اند. پیش از اسلام، یونانیان براى حل مسائل نجومى، که احتیاج شدید به مثلثات دارد، شکل دیگر معروف به شکل قطاع را به کار مى‏بردند که هم در مسطحات به کار مى‏آید و هم در کره؛ و کتاب عمده‏اى که در آن نوشته شده است کتاب اکرمانالاءوس است. راقم آن را یک دوره تدریس کرده است و با چند نسخه مخطوط تصحیح و یک دوره شرح نموده است. مانالاءوس از ریاضیدانان نامور یونان است که قبل از میلاد مسیح علیه السّلام مى‏زیست. چون عمل به این شکل در مسائل نجومى مشکل بود، به تفصیلى که در دروس معرفت وقت و قبله بیان نموده‏ایم، متأخرین دو شکل مغنى و ظلّى استنباط و اختراع کرده‏اند که هر دو مغنى از قطاع‏اند. هر فرمول که در آن سینوس به کار مى‏رود شکل مغنى و فروع آن است؛ و هر فرمول که در آن تانژانت به کار مى‏رود شکل ظلّى و فروع آن است. و در حقیقت، علم مثلثات را ابو نصر بن عراق و ابو الوفاء بوزجانى بنیان نهاده‏اند.

شکل ظلّى، یعنى نسبت میان ظلّ و زاویه، را ابو الوفاء بوزجانى از حکم شرعى و دستور پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم درباره اوقات نماز ظهر و عصر استنباط کرد؛ و چنانکه تقدیم داشته‏ایم، چون آن حضرت در مدینه بناى مسجد فرمود، دیوار طرف غرب را درست مطابق خط نصف النهار از شمال به جنوب بنیان نهاد و بلندى دیوار را به اندازه قامت انسان مقرّر داشت. دیوار مسجد مدینه هنگام ظهر سایه نداشت؛ چون زوال مى‏شد، سایه از طرف شرقى دیوار در پایه آن ظاهر مى‏شد. آن حضرت پدید آمدن سایه را علامت وقت نماز قرار داد که چون مردم در مسجد سایه‏هاى دیوار ملاحظه کردند نماز ظهر به جاى آوردند. و هر گاه ساعتى چند از زوال بگذرد، سایه بتدریج بیشتر مى‏شود تا به اندازه بلندى دیوار گردد، یعنى به قدر قامت انسان که به اندازه هفت پاست.

از پایه دیوار تا هفت پا اندازه مى‏کردند، چون سایه به آن اندازه مى‏رسید هنگام نماز عصر بود، چون پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم دستور فرمود هر گاه سایه به اندازه‏ قامت دیوار شود نماز عصر کنند.

{xtypo_rounded1}… و به بیانى که گفته‏ایم، هر دیوار که چنین باشد، یعنى بر خط زوال که در سطح دایره نصف النهار است بنا نهاده شود در همه فصول سال چون ظلّ صفحه جانب غربى آن به طرف جانب شرقى آن برگردد، و إن شئت قلت در آن هنگام که هیچیک از دو جانب غربى و شرقى آن را ظلّ نبود، علامت فرا رسیدن ظهر در آن وقت است. امروز هم در رصد خانه‏هاى فرنگستان مانند گرینویچ و پاریس دیوارى به آن طرز مى‏سازند و گویند بهترین وسیله تعیین ظهر حقیقى آن است.

پس تعیین ظهر در مسجد پیغمبر بهترین طریقه بود که امروز علماى اروپا به کار مى‏برند. …{/xtypo_rounded1}

ابو الوفاء متنبه شد که پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم به حساب وسط و معدّل، زمان ما بین ظهر و غروب آفتاب را به دو نصف بخش کرده است: یک نیمه آن از ظهر است تا وقتى که سایه به اندازه شاخص شود، و نیمه دیگر از آن وقت که سایه به اندازه شاخص شود تا غروب، و آن را به نماز عصر تخصیص داد. و نیز دریافت که هر گاه سایه شاخص به اندازه شاخص شود فاصله از ظهر تا غروب، نصف شده است. عین دستور پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم را در ارتباط میان ظلّ و زاویه به کار برد.

قامت شاخص، که بلندى دیوار مسجد رسول صلّى اللّه علیه و آله و سلّم است، در حقیقت، شعاع دایره مثلثاتى است که خطوط مثلثاتى را به قیاس به آن مى‏سنجند، و امروز آن را یک واحد فرض مى‏کنند، و در کتب اسلامى شعاع را شصت درجه مى‏گرفتند.

هر گاه سایه مساوى قامت شود، یعنى طول ظلّ به اندازه شعاع دایره گردد دلیل آن است که زاویه و قوس مقابل آن چهل و پنج درجه (۴۵) شده است؛ و چهل و پنج درجه نصف قوس نود درجه (۹۰) است که از افق مغرب، یعنى جاى غروب آفتاب، تا وسط آسمان تصور مى‏شود.

بعضى تعجب مى‏کنند از این که خط مماس مثلثاتى را مسلمانان ظلّ نامیدند، چون سر آن را نمى‏دانند؛ و از آنچه گفتیم علت آن آشکار گشت که اصلا ظلّ بود که علماى ریاضى را متنبّه به فایده این خط کرد و همان نام اصلى را بر آن نهادند و به کار بردند؛ و اروپائیان از آن به مماسّ تعبیر مى‏کنند، چون ظلّ براى آنها مفهوم مناسبى ندارد و ریشه پیدایش آن را نمى‏دانند.

بارى از مسجد پیغمبر اکرم صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و سایه دیوار آن، یعنى تانژانت که مساوى شعاع کره گردد، خواص ظلّ استنباط کردند و جداولى براى ظلّ و جیب مرتب ساختند تا مقدار زوایا را در مقابل هر جیب و ظلّ بدانند.

جداول مثلثاتى که اسلامیان به کار مى‏بردند از قوس و زاویه صفر درجه تا نود درجه، دقیقه به دقیقه با مقدار حقیقى جیب و ظلّ ترتیب یافته بوده‏اند و هنوز آن جداول در زیجات سابق به کار مى‏آیند، تا زمانى که لگاریتم اختراع شد اروپائیان آن جداول را با لگاریتم مرتّب ساختند، و اکنون در دست مردم متداول است.

پس معلوم شده است که ظلّ از مسجد مدینه بیرون آمد و به دست ابو الوفاء رسید و از وى به همه جهان منتشر گشت اروپائیان ابو الوفاء را به همین شکل ظلّى مى‏شناسند.

و از آنچه معروض داشته‏ایم علت تقسیم ظلّ به اقدام نیز معلوم شده است؛ یعنى اینکه در کتب ریاضى نجومى اجزاى مقیاس را به هفت قسم یا به شش قسم و نیم تقسیم مى‏کنند و آن اقسام را اقدام مى‏گویند و ظلّ آن را ظلّ اقدام، علت آن این است که هر گاه کسى بخواهد معلوم کند که ظلّ هر شئ مثل آن شده است یا نه، ظلّ قامت خود را معتبر دارد، و طول شخص معتدل القامه شش قدم و نیم تا هفت قدم است، و دانستى که حضرت پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بلندى دیوار مسجد را براى تعیین اوقات به اندازه قامت انسان مقرّر داشت.

از تبدیل ظلّ به مماسّ اوّلا، و از تغییر دادن غربیها کلمه ظلّ را به واژه تانژانت لغت فرانسه ثانیا، موجب شده است که ظلّ و مسائل آن را از غرب بدانند؛ و حال آنکه معلوم شده است که اصل مسائل ریاضى ظلّ از مسجد مدینه بیرون آمد و به دست ابو الوفاء رسید و از وى به همه جهان منتشر گشت؛ یعنى عمل پیغمبر خاتم صلّى اللّه علیه و آله و سلّم در بناى مسجد مدینه الگوى رهنمون استنباط و اختراع ظلّ شده است.

انسان و قرآن _ حضرت علامه حسن زاده آملی

در باره ابو الوفاء بوزجانى بیشتر بدانید

همچنین ببینید

طب در بیان حضرت علامه حسن زاده آملی

   علم پزشکی از بین رفته بود، بقراط آن را یافت. مرده بود، جالینوس زنده …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *